Brezat e vjeter historikisht ankohen per brezin e ri. Prinderit tane shprehin ankesa ose mos-pajtohen me veprimet e brezit me te ri duke thene : ne kohen tone nuk kishte keshtu ose ne nuk silleshim keshtu dhe te tjera si keto. Por brezi i vjeter nuk ishte ne ato kushte qe eshte brezi i ri- konflikti i brezave do te na shoqerojn ashtu si edhe ankesat tona ose te tyre. Asgje per tu alarmuar!

Por duhet te jene disa parime ose njohja e nje kodi miresjellje qe duhet shoqerojn cdo brez. Brezi i ri duhet te pajiset me cilesit me te mira te kultures eksteriore e cila fillon ne familje. Brezi i ri duhet te edukohet me ndjekjen ne menyre strikte te kodit te miresjelljes- dhe kjo pergjegjesi duhet te bjere mbi nenat.

Parimet themelore te sjelljes me etiket si ne shtepi dhe jashte saj nuk duhet te neglizhohen. Nese neglizhohen- pasojat jane jo vetem ankesat e brezit te vjeter, por ndeshesh me nje shoqeri qe eshte e veshtire ta dashurosh!

Djeme dhe Vajza:

Mos flisni me ze te larte. Kur jeni jashte ( djemte kur luani futboll) mund te ngrini zerin. Kur jeni ne shtepi ose prane tavolines se ngrenies ose ne shoqerin e te tjereve- modero zerin.

Mos harro qe nena juaj eshte nje zonje dhe nese e takon ate ne rruge, pershendete. Nese e takon ate ne oborrin e shtepis ose ne shkalle, leri rruge qe ajo te kaloj, nese uleni per te ngren leri vendin me prestigjioz, ofro ndihm kur ajo ka dicka ne dore ose per cdo gje tjeter. Nena juaj ben cdo dite gjera per ju. Nje femij i denj duhet te ofroj ndihm nenes se vete kurdo qe mundet.

Djem: nese keni motra , mos harro ti trajtosh ato me respekt. Kjo nuk eshte sepse ato jane me te mira se ju, or kane nevoj per mbrojtjen tuaj se jane vajza or jo per dicka tjeter pa vlere, por per te vetmen arsye dhe te thjeshte qe vellaj duhet te jete krenar per gjinin femerore. Dhe nje vella qe ndjen krenari per motrat e tij me gjithe zemer, eshte vella i vertete.

Te jeshe i sjellshem nuk eshte dobesi. Te jeshe i pa sjellshem, arrogant, pa kurojo dhe cilesi si keto tregojn qe je i dobet.Kur te ulesh per te ngrene, berrylat te mos jene ne tavoline. Mos e mbush gojen plote dhe mos fol kur ke ushqim ne goje Mos bej zhurme kur pi uje, vere or cfare do lloje pije. Mos u ul i pari ne tavoline dhe mos u ngri i pari nga tavolina. Nese ke vizitor ne shtepi pershendeti me perzemersi. Bisedo me gostiaret, mos nderpri fjalen kur dikush tjeter flet.

Kur je ne shkoll- meso dhe lexo dhe prezanto veten tende me ndershmeri. Ki respekt per veten tende.

Vajza: pervec cfare eshte permendur me larte- kerkohet nje finese nga ju ne vecanti. Mos mendo se miresjellja e vellajit eshte nje e drejt qe ty te takon. Ai pret te njejten gje nga ty. Bashke me vellan te jeshe mbeshtetje e prinderve. Meso si te jeshe nje nene, moter, mikesh, e dashur dhe grua e mire.Rrenjet e parimeve te jetes tende fillojn ne familjen qe ti vete je pjesetare!

Nese sheh dicka qe nuk shkon gjej rruget qe te sjellesh ndryshime. Shfrytezo librat, internetin dhe cdo gje qe bie ne duart tua te kultivosh mendjen tende, dhe te inspirosh te tjeret me femininitetin tend. Shmang leximet e disa Revistave te cilat kan per qellim te denigrojn kultivimin e mendjes duke u perqendruar ne shpenzime kolosale kohe dhe pasurie ne paraqitjen e jashtme. Mos shpenzo kohe te shikosh programe si Big Brother or te kesij lloji. Eshte humbje kohe. Edukimi yt kerkon nje jete te tere. Mos e humb rastin.

Mos perdor gjuhen e rruges. Mos shkruaj or fol duke perdorur iniciale. Eshte zakoni i keq dhe kur te kerkosh te punesohesh, harron te flasesh dhe te shkruash profesionalisht.

Cfare eshte jeta eshte nje pyetje qe e shtrojme kur jemi adoleshent?
Nje pyetje qe nuk mer pergjigje precise!

Studenter ose ata qe ne Shtator do te behen student shpresojne qe gjate studimeve te tyre do te marin nje pergjigje dhe do te jene te afte te kuptojne boten qe i rrethon. Ne kete shkrim te shkurter ne asnje menyre, askush nuk duhet mendoj qe shpjegon cfare eshte jeta.

Por disa percaktime te vogla se si te integrohemi ne boten e te rriturve do vijojne. Qe te shpjegosh cfare eshte jeta eshte e veshtire te te japesh nje pergjigje ekzakte. Per cka ne shohim, pra, realitetin eshte me e veshtire te ta kuptosh dhe te flasesh. Pra ne shkoll ne shkojme te mesojme se si te mendojme. Me nje fjale studentet qe ne momentin qe jane pranuar ne shkolle, jane te afte te mendojne, pra diferenca ketu eshte jo se cfare ata mendojne.

Le te sjellim nje shembull se si dy te rinj ne Tirane shkojne ne nje bar dhe bisedojn rreth politikes dhe politikave. Nje teme qe shume nga ne diskutojme pa pushim per fat te keq sot. Njeri nga djemt beson se e majta ne Shqiperi do te sjell ndryshime me te medha ne punesimin e njerezve. Kurse tjetri beson se e djathta, ka nje program me te mire per uljen e papunesis. Nese keta dy djem takohen prape mbas kater vjetesh dhe bisedojne per te njejten tem, do pajtohen ose mospajtohen me opinionet e njejta qe kishin para kater vjetesh.Kjo ndodh sepse ata te dy kane nje shpjegim per idet ose opnionet e tyre. Pra e njejta gje per dy njerez te ndryshem ka perceptime te ndryshme duke u nisur nga eksperienca. Cfare ne duhet te mos pranojme ne kete rast duhet te jet qe asnjeri nga opinionet e njerit eshte i verte dhe tjetri falco ose i keq, kjo vjen nga tolerance dhe diversifikimi.

Duke u nisur nga eksperienca dhe qellime personale njeriu arrin konkluzione te caktuara. Ketu hyne ne skene arroganca. Cfare deshiroj te them ketu eshte qe: te dy keta djem jane te bindur qe opnionet e tyre jane te palekundura duke dhene shembuj te ndryshem te mbeshtesin teorit e tyre. Te dy ata bashke mund te jene te neveritshem me arrogancen, verberin dhe mendje shkurtesin, te cilet jane si nje i burgosur qe nuk e di qe ne fakt eshte brenda ne burg.

Problemi ketu eshte qe te mesosh se si te perceptosh, mendosh, kthjellohesh : te jeshe me pak arrogant, to konsiderosh opinionet e tua dhe vertetsin e argumentave te tua, sepse nje dite ato opinione qe ti prezanton si te verteta nje perqindje e madhe mund te jete gabim.

Nje experience tjeter qe do te doja te permendja eshte qe ndonjeher ne mendojme pa qene ne dijeni qe: une jam qendra e universit, nje qenie qe eshte e gjalle dhe personi me i rendesishem qe ekziston. Natyrisht ne te gjith mendojme keshtu, e cila eshte nje ndjenj e neveritshme kur e mendon , por brenda te gjith ne kjo ndjejn ekziston. Eshte me se e vertet qe nje femij i porsalindur qane me te madhe per vemendje dhe ai nuk eshte ne dijeni qe eshte nje bebi tjeter qe ekziston ne kete univers.Bota qe ne jetojme eshte aty para teje, prapa, ne te majten dhe te djathten tende, ne televizor, pra kudo. Mendimet dhe ndjenjat e tua jane imediate, te prekshme dhe urgjente, por te te tjereve duhet te transmetohen ty.

Pra njeriu ka lindur me disa disfunksione qe ai nuk eshte ne dijeni ne aspektin social, duke menduar vec per vete dhe cdo gje e orienton rreth vetes ashti si Greket e vjeter e perkufizonin te qenit egoism. Pra njeriu lind egoist. Pra ky defekt natyral njerezit duhet te ta shohin si dicka qe eshte e riparueshme e cila eshte integrimi yt ne jete me te tjeret dhe boten qe te rrethon. Ky integrim perfshin njohuri dhe inteligjenc.

Te dish se si te mendosh eshte te kesh kontrol mbi ate qe mendon dhe cfare mendon. Ne fakt eshte te zgjedhesh se sa vemendje te ti kushtosh dhe te ndertosh nje kuptim mbi dicka qe ke pare ose verejtur. Kur je ne moshe te re nuk e di se cfare problemesh do hasesh kur hyne ne boten e te rriturve. Pra mendja eshte, eshtu nje proverb e vjeter thote, eshte gje e madhe. Por eshte e vertet pavaresisht se tingellon si shprehje vulgare. Ne shkolle nuk meson se sa e veshtire jeta e nje te rrituri. Pra ti duhet te jesh sklav i mendjes tende dhe i difekteve natyrale, dhe I vetem ne kete bote cdo dite qe kalon dhe cdo dite qe vjen. Kjo mund te duket si hiperbol ose abstrakte qe nuk ka asnje kuptim por kjo eshte dicka qe ne vetvete eshte e dhembshme ta perceptosh.

Te sjellim shembuj konkret pasi nje student eshte diplomuar. Askush nuk te meson ose flet ne fjalimet e qe degjon rreth disa aspekteve te jetes, sigurimi i nje vendi pune, rutina, te rrish ne zyre 8-9 ore, te shkosh ne shtepi pas kesaj dite te gjate te gatuash darke, dhe perreth dy oreve qe mund te kesh kohe duhet te pergatitesh per diten e neserme. Por problem nuk mbaron ketu, ne raste te shpeshta nuk ke ushqime ne shtepi, dhe ke mbetur ne trafik, pazari eshte mbyllur dhe do shkosh ne supermarket ku ka radhe. Pra, te gjitha keto po te ndjekesh instiktin tend, jeta behet cdo dite miserje, sepse eshte cdo gje penges per ty qe te kesh nje dite te qete pa probleme, kur ti sheh qe dikush flet me ze te larte ne celular, te parakalon ty ne trafik, te shikon me zemerim. Ti mendon perse keta njerez jane kaq te neveritshem dhe nuk mendojne. Ti po ashtu gjate jetes tende te nje te rrituri do te zhgenjehesh kur sheh njerez me makina luksoze, ose njerez qe hedhin plehra ne rruge, luajne muzik me ze te larte dhe nuk mendojne per fqinjet e tyre qe kane femij te porsalindur ose njerez te moshuar.

Keta njerez te irritojne ty aq shume per arsyen qe ti mendon, se ne te ardhmen femijet tu do te zhgenjehen me brezin tim i cili harxhon karburant duke ngar makina luksoze, ndot ambjentin dhe te tjera si keto. Kjo menyre te menduari eshte automatike dhe kjo eshte ajo qe determinon cfare eshte e rendesishme per ty dhe prioritare. Pra ti kerkon qe bota rreth teje te jete ashtu si e deshiron ti.

Por ne disa raste ato qe te sjellin ty merzitje mund te ket nje shpjegim. Per shembull nese nje makin te parakalon ty, mund te kete nje te semure me vehte. Nje tjeter qe flet me ze te larte ne celular mund te kete marre nje lajme te hidhur ose mund te ti kete ndodhur dicka qe e ka merzitur. Por po ashtu ti mund te veprosh jo aq ndryshe nga ata qe te kane nervozuar ty por nuk je ne dijeni, dhe po ashtu nuk je ne dijeni qe jeta e ketyre njerezve mund te jete me me problem se e jotja. Ti sheh nje grua qe hedh plehra ne rruge dhe te neverit kjo sjellje me te drejte. Por ti nuk e di qe kjo grua ka nje burre qe po vdes nga kanceri dhe dy femije te vegjel, ose askush nuk e ka edukuar qe plehrat nuk duhen lene ne rruge, sepse ajo sapo ka mberritur nga nje fshat i vogel ku ndotja e ambjentit nuk behet problem per te tjeret. Pra ne jeten e te rriturit ti duhet te ti konsiderosh te gjitha keto variante dhe jeta jote nuk do te jete aq zhgenjyese. Ne fakt eshte ne doren tende qe te ta shikosh dhe trajtosh boten qe te rrethon me dashamiresi dhe mirekuptim.

Si konklusion, varet se si ti e shikon boten, pra vetem ti vendos se si ta shohesh ate. Eshte liria e vertet e studimeve, edukimit se si te integrohesh. Ti dhe vetem ti vendos se cfare ka rendesi dhe kuptim dhe cfare nuk ka.

Zgjedhjet, Qershor 2013!

Nje periudhe e shpresave, premtimeve, pasiguris, ndryshimeve dhe nje periudhe e venjes ne dukje me shume se here tjeter, demokracis sone te brishte.Kjo periudhe eshte e dominuar nga politikan qe jeta e tyre eshte e dominuar nga programe dhe reforma te cilat flasin per jeten e njerezve, te cilat prekin cdo qeliz te kombit!

Kushdo qe eshte neutral dhe e shikon me imtesi kete periudh krijon nje mendim qe eshte i pa kontestueshem-Shqiperia eshte nje shoqeri ku lideret me karakter te forte pelqehen ende. Nje lider qe eshte i ” bute” ndoshta nuk do te jete po aq terheqes i turmes e cila pelqen te brohorasin dhe perplasin duart.Kjo turme qe Greket e vjeter e quanin plebs dhe para disa vjetesh Zoti Sali Berisha ne fjalimet e tij permendte fjalen pleb or plebishit ne vend te fjales popull. Por ashtu si per gjysem shekulli qe turma ose populli ose plebs (e cia eshte fjale angleze) kishte brohoritur per fjalime te ngjashme nga toni, por jo nga permbajtja.

Klasa politike jo vetem qe e perdor popullsin sot ashtu si gjithmon me qellim te fitoj voten e tyre me premtimet e tyre para fushates elektorale, por nuk e kupton qe e ofendon ate me sloganet e tyre, te cilat ata me mire se cdokush tjeter e dine qe jane fjale ne ere. Premtimet e politikaneve jane gjigante dhe do te ndryshojne vendin ne shkalle kombetare thuhet nga te dyja palet. Por nje njeri i thjeshte sot qe nuk eshte i punesuar kerkon te punesohet dhe eshte i pa afte te kete ne mendjen e tij nje foto me te madhe te te gjithe kombit. Cfare nje njeri i thjeshte kerkon?

Sa e trishtueshme eshte per nje person kur shpresat e tij jane varura ne, dhe, nga politika?
Te marim nje shembull qe nuk ka ndodhur por ne fakt eshte ne mendjen e njerezve qe jane hallexhinj sot ne cdo skaj te Shqiperis. Ai shkon dhe perkrah njeren parti sepse i eshte premtuar nje vend pune mbas zgjedhjeve- SHPRESA! Ai mund te jete profesional ose nuk ka asgje pervec mbeshtetjes politike qe i jep nje partie. Ky person do te punesohet pas disa kohesh dhe dikush tjeter qe eshte ne kete vend pune do te largohet nga puna. Pra, 10.000 vende pune ne Shqiperi jane ne rrezik sot nese fitojne te majtet dhe po aq njerez do zhgenjehen nese nuk fitojne te majtet. Dhe 10.000 njerez do te humbasin punen po humben te djathtet. Ketu perfshihen jo vetem drejtor minsitrish por edhe pastruesi dhe roja i deres se nje institucioni. Fitimi e nje vendi pune tek ne eshte ne kurriz te nje familje tjeter qe eshte po aq e varur nga politika.

Po aq e trishtueshme eshte pasoja e kesaj politike te ndjekur keto 20 vjetet e fundit. Keto ndryshime krijojne ne fund nje kaos per nenpunesit. Krijojne nje pasiguri ne vetvete dhe nje mosbesim per dikasterin ku punon. Po ashtu krijon ata kategori qe urrehen nga te gjith dhe ne cdo vend te botes, burokratet! Si, perse kemi burokrate? Sepse ata i marin vendet e punes jo ne baze te merites por ne baze te preferencave politike. Disa nga ata qe punesohen si pasoj e politikes jane te pa-afte te arrijne rezultate ne pune. Jo vetem qe ata jane te pa-afte por per arsye te pa-aftesise se tyre krijojne nje bariere midis njerezve qe jane krijues, kompetent ne pune dhe drejtoreve dhe ministrave. Pa-aftesia ne pune ne shume raste puneson njerez te mefsht,meskin, arrogant, eqoist te cilet nuk njohin etiketen e punes dhe me e keqja shikojn jo me shume kater vjet larg. Zgjedhjet e ardhshme!

Sa e trishtueshme eshte te jesh ne pozicionin a atij qe pret te punesohet dhe nje drame e vertet per tjetrin qe toka do filloj te rreshqasi nen kembet e tij kur flaka e shpresave te tij te shuhet ashtu ngadal per te mar nje rroge te beje familjen e tij me te gezuar cdo nate kur shkon ne shtepi!

Koha eshte shume e larget qe kjo praktik e shemtuar te ndaloj. Shpresat e popullit nuk duhet te jene te varura se cili krah do te fitoj kete Qershor, por se cili person do te ndaloj kete praktik korruptuese dhe te urryer. Punesimi i njerezve te afte qe te prezantojne cdo dikaster me respekt eshte mese imediate. Kurre nuk eshte vone per te punesuar dhe trajnuar njerez qe e duan punen dhe duan te bejne nje pune me te mire dhe si rezultat, te mos jene nen friken e pasiguris se cila parti do te fitoj ne kater vjecarin e ardhshem.

Shpesh jemi me te afte ta parashikojme te shkuaren se sa te ardhmen me analizat tona. E kaluara jone individuale apo a cdo kombi eshte teper delikate kur shkon vite mbrapa dhe mendimet jane me te kthjellta. Kjo ndodh per te vetmen arsye e cila eshte qe, kemi nje zinxhir ngjarjesh te regjistruara dhe jemi ne gjendje te dallojme se ku deshtuam.
Por e ardhmja eshte a pa-sigurte !

Ne duhet te shohim vitet qe kane kaluar si nje vazhde e vendimeve te mara gjate nje periudh te caktuar duke ko-operuar dhe pranuar tendencat dhe normat a asaj peruidhe. Eshte teper e veshtire te ti reziztosh rrethanave te caktuara. Koha fluturon dhe mer me vehte opinionet, interesat, paragjykimet dhe sentimentalizmat tona.

Por ne te njejten kohe ne duhet te pranojme qe femijet tane mund te mos kene asgje te perbashket me ato qe ne kemi ndertuar ose aspiruar. Koha sjell ndryshime dhe njeriu i perqafon ato ne menyre spontane. Perqafimi i ndryshimeve eshte ne vetvete nje akt i thyerjes se opinioneve, traditave, paragjykimeve te cilat me pare jane pare si dicka statike. Ne qofte se prinderit tane nuk mund te arrinin gje tjeter ne jeten e tyre por vetem te ishin konformist ne lidhje me sistemin komunist dhe ku burri dominonte ne familje, pra cdo veprim i tije duhet te ishte ne perputhje me cfare ne fakt ishte e parashikuar.

Shume shpesh ne hasim experienca qe femija ben cdo gje qe eshte ne kundershtim me cfare prinderit e tij deshirojne. Pra femija deshiron te jete i lire nga opinionet, paragjykimet dhe kundershton me force autoritetet. Te zgjedhesh te jesh non-konformist do te thote te zgjedhesh nje jete me te veshtire. Te jeshe konformist rezulton ne nje jete me te qete , te jeshe pjese e shumices. Konformistet thone qe , te ndjekesh traditen eshte vertet shume e rendesishme. Por vete prindi ne shume raste nuk eshte i bindur qe tradita qe ai imponon vullnetin e tije tek femija eshte pozitive ose meriton qe te transmetohet nder brezat e ardhshem!

Ne shoqerin Shqiptare, nje tradite qe eshte trasheguar nder breza ku pjesetaret e familjes shpenzojne kohe vetem me njeri tjetrin nen kontrollin autoritar te babajit ose gjyshit.Kjo duket nje teme e gjere dhe teper e komplikuar. Jeta e nje individi ne izolim e ben individin te sillet ne menyre disi te cuditshme kur eshte ne kontakt me nje grup tjeter i cili po ashtu manifeston nje sjellje po ashtu disi te ndryshme. Pra te jetosh ne nje komunitet me te madh dhe heterogjen i cili influencon dhe inkurajon qe individed te zhvillojne dhe fitojne aftesi me te mira se si te integrohen ne nje shoqeri me moderne. Ne kete faze, individi ve ne dyshim traditat, paragjykimet, opinionet dhe sentimentalizmat qe ai ka fituar brenda familjes se tije. Kjo eshte vendimtare faze ne jeten e njeriut, nese vazhdon te jete konformist ose non-konformist.

Perse keto fenomene ndodhin?

Per gjeneratat e ardhshme te cilat bie nje peshe e madhe mbi te eshte se si te kete nje te ardhme me te sigurte. Nese nje prind deshiron qe femija te vleresoj arritjet e tij duhet patjeter te perfshij femijen ne biseda dhe duhet te ti jap femijes nje lloje lirie veprimesh dhe mendimesh. Pra prindi duhet te kete nje ko-operim te kendshem me respekt nga te dy palet qe i riu te kalcifikoj deshiren per traditat e vjetra ose cfare do lloje trashegimie qe prindi deshiron te transmetoj. Pra , te kerkosh qe te imponosh vullnetin tend tek brezi i ri eshte nje taktik qe mund te kete efekte ‘’ pozitive’’ te cilat jane afat-shkurter por ne afat-gjate brezi ri do mos-pajtohet me prindin dhe nuk do mari me seriozisht opinionet e tij.

Gjithashtu ka edhe factor te tjere qe influencojne opnionet, paragjykimet, traditat dhe sentimentalizmat tona. Ashtu si koha fluturon dhe tendency te ndryshme te reja paraqiten. Disa nga tendencit e vjetra thuajse zhduken. Ndersa sot ne kohen e ‘’ demokracis’’ nje grup njerezish aspirojne te edukojne femijet e tyre se si te behen bisnesman ose tregtar. Tregu i lire i cili ne fakt nuk eshte i lire sepse eshte i kontrolluar nga nje grup i vogel njerezish qe nuk lene vend per ide krijuese.

Pra si permbledhje nese njeriu aspiron te jete besnik i nje tradite ose mendimi qe eshte trasheguar ose ngulitur ne mendjen e tije si nje tradite pozitive, ai pas nje periudhe qe nuk e parashikon dot gjendet ne pozicion qe koha e ka braktisur.
Vlerat qe ne aspirojme sot gjysherit apo stergjysherit nuk i kane menduar kurre. Por megjithe faktin qe koha te braktis dhe njeriu zgjedh te mos jete nje konformist i vertet, ne nuk duhet te harrojme qe traditat e vjetra jane berthama e vazhdimsis se nje kombi i cili dallohet nga kombet e tjera. Po ashtu keto norma apo tradita jane trasheguar per te bere jeten me te lehte me njeri tjetrin dhe per te pasur nje ide se si te sillemi kur jemi ne shoqerine e te tjereve.

E kaluara e larget eshte me e embel. Njeriu ne fakt nuk mban mend cfare ka ndodhur pak muaj me pare por cfare ka ndodhur shume vite me pare. Mundohemi te mbajme mend dhe ndoshta vleresojme se cfare gjysherit dhe ster-gjysherit tane kan bere gjate jetes se tyre. Por ne fakt ne harrojme faktin qe ata jetuan a tyre te plote dhe historit e tyre jetojne te gjalla nder brezat e rinj. Kurse prinderit tane ndoshta jetojne akoma dhe arritjet e tyre nuk jane aq impresionuese. Jam e sigurte qe kur nipi i tyre te degjoj ose lexoj rreth tyre do te impresionohet me shume se ne femijet e tyre. Historit qe jane treguar per shume kohe dhe per nje kohe te gjate mbijetojne , degjohen me shume interes nga brezat e ardhshem.

Dicka qe shihet dhe nuk pritet me entuziazm ne shoqerine Shqiptare eshte te qenit autokrat. Te perkufizosh nje autokrat eshte te analizosh historin e shqiptareve nder shekuj. Nje role te madh ne krijimin e autokrateve, edukimi i popullsis, besimet fetare dhe familja tradicionale patriarkale qe vazhdon edhe sot ne Shqiperi.
Edukimi i popullsis ne Shqiperi ne shekuje ka qene prone e elites nese e perkufizojme me termat moderne. Ne kohen qe Mbreti Zog erdhi ne pushtet popullsia ishte thuajse analfabet. Ardhja e tije ne pushtet krijoj disa shkolla si ajo e Normales ne Elbasan dhe Shkolla per Vajzat ne Tirane. Por gjithsesi megjith perpjekjet qe ai beri edukimi ishte prone e te pasurve. Me ardhjen ne pushtet te Komunisteve shkollimi ishte prioritet. Qeveria me ne krye Enver Hoxhen ashtu si ne Rusi pas Revolucionit te Kuq arsimimi i popullsise u shtri ne cdo skaj te vendit.

Besimet fetare megjithese te ndryshme ne Shqiperi kane luajtur nje rol te rendesishem. Besimi fetar influencon edukimin e popullsis, i cili nuk eshte e njeta gje si e shkuara ne shkolle, por edukimi eshte vetem rreth cfare deshiron Zoti. Pra, megjith anet positive qe ka edukimi i popullsis nepermjet fese, mbetet i nje-anshem dhe influencon njerezit te jene te varur dhe te shikojne jeten e tyre te orientuar rreth Zotit.

Familja patriarkale ne Shqiperi ashtu si ne shume vende te tjera ku meshkujt vendosin per cdo gje ka ekzistuar dhe vazhdon edhe sot. Babaj ne familje eshte ai qe vendos per edukimin e femijeve si edhe probleme te tjera shtepiake.

Nje nderthurje e ketyre faktoreve mund te krijoj nje autokrat perfekt! Nje autokrat eshte nje njeri qe nuk njeh kompromisin, nje njeri qe deshiron te tjeret ti kushtojne vemendje por eshte i pa afte te degjoje te tjeret, nje njeri qe vete-vendos.

Rreziku i te qenit autokrat eshte teper e rrezikshme ne demokraci. Te qenit autokrat do te thote te jetosh i izoluar nga te tjeret. Nga nje ane duke qene i izoluar qe autokrati zgjedh te jete i izoluar nga te tjeret me deshire e bejne ate te ndjehet i lire. Ai eshte i afte te udheheqe nje familje ose nje fise, por ai e ka teper te veshtire te integrohet ne nje bote me te madhe. Si pasoje kjo tradite qe duket pozitive trashgohet nder breza. Pra, ketu kemi krijuar njerez qe udheheqin ne te njejten menyre ashtu si te paret e tije kane udhehequr, gjendje-statike. Vezhgues akademik te ndryshem kane verejtur kete fenomen ne Shqiperi nder shekuj, dhe shume nga ata shkruajne qe kjo lloje menyre te menduari, eshte si pasoje e familjes patriarkale.

Edukimi i popullsis ne Shqiperi mbas 1945 ka qene i suksesshem sepse popullit iu dha mundesia qe te edukonte femijet dhe veten e tyre. Pervec aneve positive qe ajo periudh solli kundrejt edukimit, ne aspektin e krijimit te nje autokrati nuk beri gje tjeter por forcoj ate me shume.

Perse arrijme ne konkluzionin qe arsimimi gjate periudhes se komunizmit krijoj autokrat?

Shkolla tete-vjecare ishte e detyruar. Ne moshen 9-10 vjecare femijet beheshin pionier te Partise dhe Enverit, sigurishte qe kjo ishte kopjuar nga Ruset. Po ashtu nese kthehemi ne kohet e lashta te Spartaneve ndodh e njejta gje, ku kur femija behej 7 vjec shteti e merte persiper, te ta trajnonte dhe per 13 vjete te tjera, dhe sherbimi i tije per shtetin Spartan ishte i perjetshem. Cfare Spartanet arriten, ishte nje komunitet i bashkuar, nje vend ku krijoj institucione qe i rezistonin korrupsionit dhe burokracise. Keto ishin disa aryset qe Greket e Lashte ishin xheloz megjithese e shikonin arsimimin e Spartaneve me dyshim te cile arriten me sukses te kopjonin traditat me te mira te edukimit Spartan.

Tradita e Spartaneve pervec Rusis Komuniste ishte zbatuar dhe ne Gjermanin Naziste. Sparta ashtu si Marrou tha: Ajo ishte e mire kur ishte e bukur dhe drejte….kur virtutet e qyteterimit dhe ushtria ishin ne nje balance dhe kur njerezit buzeqeshnin….

Arsimimi i popullsis gjate periudhes komuniste arriti te pervetesonte shpirtin dhe trupin e femijeve qe ne moshe te vogel. Ashtu si ne Sparte dhe ne Shqiperi ku disiplinimi dhe ndeshkimi ishin pjese e arsimimit kundrejt nje ideali. Ne shoqerine tone duhet te besoje idealin komunist. Ndeshkimi ishte persekutimi personal dhe i familjes nese shfaqje tendenca mosbesimi. Nuk eshte shume ndryshe nga filozofia e besimit fetar. Nese nuk beson or vepron dhe zbaton ide qe jane te mirepritura ne Zoti, te pret ferri!

Nje nga fenomenet e tjera qe shume shpesh sot ne e hasim dhe pyesim perse vuajme nga ky lloje mentaliteti ku autokrati nuk njeh arsyen duhet te jete e lidhur ngushte me familjen patriarkale, ku zbatimi i urdherave duke respektuar rangun, eshte nje fenomen i nje shoqerie qe nuk ndryshon por mbetet statike.

Ne nje sistem ku ka vetem nje menyre te menduari ku cdo gje eshte e llogaritur, dhe ai sistem bente te mundur qe te mbronte individed, te rrinin larg mendimeve te rrezikshme, eshte sistemi totalitar . Po ashtu gjate kesaj periudhe nuk kishte privaci. Cdo veprim ne shkolle apo universitet nese binte ndesh me idealet do te ndeshkoheshin ne menyre te hapur. Me e keqja gjate kesaj kohe qe ndoshta pasojat shoqeria vuan edhe sot ishte, qe mendimi intelektual nuk u inkurajua.

Nje aspekt tjeter qe duhet analizuar eshte qe arsimimi ishte rreth idealeve te asaj periudhe nuk inspiroj virtutin por inspiroje ndarjen e shoqerise ne klasa. Nuk inspiroje qe njerezit si individe te ishin te pergatitur per surprizat e jetes si edhe ato me te keqijat ku te perballoheshin nga njerez te guximshem. Por per fate te keq ajo periudh inkurajoj instinkte te frikes ku nuk kishte hapesire per virtute.

Te rinjte ne Shqiperi ne ato vite, nuk u ekspozuan kundrejt nje reflektim personal, dhe nuk kishin experience sociale jashte vendit te cilet nuk mund te pergjigjen/integrohen me nje imagjinate te kthjellet ne boten e sotme moderne. Disa probleme te tjera qe ne i ndeshim sot brenda vendit dhe ne lidhje me boten e huaj jane korrupsioni, tirania dhe komunikim pa takt.

Nje aspekt tjeter qe eshte pjese a nje sistemi totalitar eshte mohimi i kenaqsive te qenieve njerezore. Ne te gjithe e kemi pare se sa e lehte eshte te ti japesh formen e duhur brezit te ri ne perputhje ne nje ideologji te caktuar. Shqiperia gjate kesaj periudhe u ktheu kurrizin vendeve perendimore, dhe ktheu vendin e vete ne nje vend bunkeresh ku u mohoj te rinjve idet dhe ndikimin e ketyre vendeve ku demokracia dhe ekonomia prosperonte.

Me e keqja qe ai sistem qe arriti me sukses te bente ishte ndrydhja e mendimtareve si edhe te artisteve duke iu treguar atyre se ideologjia komuniste ishte kyci i suksesit dhe zhvillimit, te cilet jetuan terrin e frikes dhe terrorin e ndeshkimit. Shqiperia ishte nje vend qe arrestoj veten e vete per me shume se 50 vjete dhe sot autokratet jane kudo.

Ata jane ne pjese e kastes politke dhe vendosin per fatet e arsimimit te brezit te ri. Autokratet jane ne krye te familjve dhe vendosin per edukimin e tyre. Ndoshta duhet tu japim dhe pak kohe atyre dhe te presim qe arsyeja do te dominoj nje dite!

Nga piktura e madhe e jetes,
dua te zgjedh nje kend te vogel te saj,
te zgjedh nje grimce, nje detaj sot!
Te zgjedh ate kend te lokalit qe nuk ekziston me,
fustanin blu-lejla qe se kam veshur me kurre.

Nuk eshte e trishte kjo grimce e jetes sime,
por nje detaj i vogel e fotos se madhe.
Dhe ashtu une dua te futem brenda,
duke buzeqeshur, gjej kendin tim ku nuk ulet asnje.

Tek kendi im i diamant,
ngadal ulem dhe kqyr boten mban,
duke tundur kemben qe balten e tokes time mban,
i them vehtes, duhet te vesh prape ate fustan,
ndjeje nje fllad te lehte gezimi qe fustanin ende e kam.

Buzeqeshja eshte zemra e bukuris, dashuris,
ngazellimin dua te ta shoh tek cdo njeri.
Kendi im i mbushur me xhevahiret qe vec une i shoh!
Po largohem, por do kthehem serish dhe serish!

Demokracia eshte ndertuar mbi pasionet e xhelozis. Heraklitus, nje shkrimtar i vjeter Grek tha: qytetaret e Efesus duhet gjithe te varen sepse thane, ndermjet nesh asnje nuk duhet te jete i pari.

Ne kemi degjuar nga shume politikan perfshi ketu dhe Winston Churchill i cili tha: Ende njerezimi nuk ka krijuar nje sistem me te mire se demokracia!

Me pare se te flasim per kete teme, le te perkufizojm se cfare eshte xhelozia ne vetvete. Xhelozia eshte nje nga pasionet me te thella te cilat, jane te rrenjosura ne brendesi te qenies njerezore. Kjo ndjenje eshte teper e demshme, dhe nje person xheloz deshiron te lendoj nje person tjeter, dhe ai pa kuptuar lendon veten e tije, dhe pa kuptuar behet keqdashes. Ai duke qene keqdashes dhe ne shume raste nuk arrin te lendoj te tjeret, nuk ben asgje tjeter por i shton vetes hidherim. Ne vend qe ai te gezoj se cfare ai ka vete, ai inatoset se cfare te tjeret kane, pra, per te eshte e dhembshme kur te tjeret jene te suksesshem.

Nese ai eshte nje biznesmen i vogel ai do te jete xheloz per nje biznesmen tjeter. Nese nje fqinj i tij punon ne nje zyre komode ai pyet perse ai gezon kete privilegj? Xhelozia nuk mund te japi pergjigje shume pyetjeve. Por njeriu nga ana tjeter kompensohet me ndjenjen e adhurimit, te dashurise dhe dashamiresise per te tjeret.

Demokracia eshte ndertuar mbi pasionet e xhelozis te cilat vijne si rezultat i pabarazis. Supozo qe shkon per vizit ne nje shtepi Baroneshe ose Baroni, ku shikon ndryshimin midis tyre dhe sherbetoreve. Eshte a pashmangshme qe xhelozia eshte nje ndjenj natyrale kur je present dhe sheh diferenca te medha sociale.

Xhelozia vjen si rezultat i konkurimit me njerezit qe te rrethojne. Po ashtu ky konkurim eshte me i pameshirshem ne demokraci. Ashtu si ne shume shoqeri te tjera dhe ne Shqiperi kemi krijimin e klasave. Klasa e pasur, klasa mesme ku jane profesionet duke filluar qe nga avokatet, mesuesit, doktoret e te tjere dhe klasa e trete, fermeret,zejtaret dhe punetore me zanate profesionale.

Xhelozia per shembull, nuk eshte midis fermerit dhe atije qe eshte i pasur, por eshte midis vete fermereve. Kur ne nje shoqeri ka shtresa te ndryshme jo te barabarta ne kohet moderne dhe njerezit jane te zhgenjyer nga doktrina sociale e demokracis. Doktrina sociale e demokracis, nuk eshte gje tjeter por nje ide e cila ka rritur me shume ndjenjen e xhelozis. Shume ndryshime ndodhin ne shoqeri si rezultat i xhelozive te ndryshme, por keto lloje ndryshimesh nuk jane me te mirat. Nese nje individ vuan nga xhelozia dhe ky person perfshihet ne jeten publike te nje vendi, sjellja e tij do te jete po e njejte si ne jeten private, dhe rezulati i te qenit xheloz eshte djalli vete.

Cfare eshte e demshme per vende si Shqiperia eshte, te qenit ne izolim per shume kohe, ku njerezit nuk dinin jashte kufijve te saje. Fqinja ishte xheloz per fqinjen e vete sepse ate njihte. Pra, njerezit ishin te pa afte te kishin nje foto me te madhe ne jeten e tyre dhe kjo nuk ishte nga paftesia e tyre , por e krijuar artificialisht nga izolimi.

Ne kohet tona moderne njerezit jane ne dijeni, se si te pasurit jetojne ku shohin kete, duke pare filma, duke lexuar gazeta dhe kerkime ne internet kohet e fundit. Po ashtu nepermjet shtypit njerezit degjojne hsitori nga me te shemtuarat dhe me te dhimbshme. Po ashtu ne kohet tona moderne lexon se si politikanet me propoganden e tyre shkaktojne shume urrejtje nder grupe te ndryshme politike madje edhe kur ata mundohen qe te shmangin qe te shkaktojne zemerim ne popull, ata me shume lehtesi arrijne te bejne njerezit qe te urrejne kundershtaret e tyre politike.

Keto ndjenja kaq te forta qe mund te emerohen si xhelozi ose urrejtje jane prone e zemres se njeriut, dhe per fate te keq ndonjehere keto pasione mbi- sundojne pasionet miqesore. Nje shpjegim e thjeshte qe duhet ti ofrojme ketij problemi eshte: Njeriu nder shekuj eshte ndjer i pasigurte, i pa kenaqur dhe ndjen brenda vetes se tije ate qe ka humbur kuptimin e jetes. Si rezultat eshte i pa afte te gjeje kenaqsi ne jete. Eshte i pa afte te krijoje nje lidhje me natyren, dhe manifeston cmire ndaj te tjereve qe jetojne ne paqe me Universin.

Ai qe vuan nga xhelozia, shetit ne mes te dites por eshte i verber. Ai ndjen dhimbje, dhe e vetmja parajse per te eshte shkaterrimi dhe vdekja. Por qe njeriu i koheve tona moderne te prosperoje, duhet te hapi zemren ashtu dhe te ndricoj mendjen me dije. Vetem keshtu ai mund te arrije te jetoje nje jete kendshme, dhe te ndjehet pjese e Universit.